“ผมเป็นลูกหลานชาวภูเก็ต...ก็อยากจะทำอะไรเพื่อภูเก็ตบ้าง” นี่เป็นข้อความจากที่ผู้เขียนได้คุยกับลูกหลานชาวภูเก็ตคนหนึ่ง ผ่านทางอินเตอร์เน็ต ซึ่งเขากำลังจัดทำเว็บไซต์เกี่ยวกับ ประเพณีถือศีลกินผัก และไม่น่าเชื่อว่าเด็กหนุ่มที่คลุกคลีอยู่กับอินเตอร์เน็ตเป็นวัยรุ่นยุคใหม่แต่ยังให้ความใส่ใจ กับประเพณีวัฒนธรรมอันดีงามของบ้านเกิดของตนเอง

และนี่ก็เป็นวิธีทางหนึ่งที่เขาจะช่วยอนุรักษ์เผยแพร่ประเพณีวัฒนธรรมที่ดีงามนั้นไว้ ถ้าพูดถึงประเพณีถือศีลกินผักคงจะต้องนึกถึงจังหวัดภูเก็ตอย่างแน่นอน เพราะเป็นประเพณี
ที่ได้สืบทอดกันมาหลายชั่วอายุคน ซึ่งหลอมรวมเอาความเชื่อ แรงศรัทธา การร่วมแรงร่วมใจของคน ในท้องถิ่นในการทำกิจกรรมร่วมกัน...

กาลเวลาเปลี่ยนไปหลายสิ่งหลายอย่างได้เปลี่ยนแปลงตามกันไปด้วย ประเพณีและวัฒนธรรมก็เช่นเดียวกันย่อมเปลี่ยนผ่านจากคนรุ่นหนึ่งไปสู่คนอีกรุ่นหนึ่ง การเล่าขานบอกกล่าวปฏิบัติให้เป็นเป็นวิธีการถ่ายทอดสู่คนรุ่นหลังขึ้นอยู่กับว่าใครจะใช้ และนำมาปฏิบัติได้มากน้อยแค่ไหน ประเพณีที่ยุ่งยากซับซ้อนคนทั่วไปเข้าไม่ถึง ยากต่อการปฏิบัติก็จะค่อยๆ ลบเลือนหรือหายไปในที่สุด จะคงเหลือไว้ในบางส่วนหรือเหลือไว้เฉพาะประเพณีที่ปรับตัวเข้ากับสถานการณ์ในปัจจุบันได้

ประเพณีถือศีลกินผักก็เช่นเดียวกันมีการปรับเปลี่ยนปรับปรุงเพื่อตอบรับกับความเจริญทางด้านต่างๆ ทั้งเศรษฐกิจ สังคม และการท่องเที่ยว

ผู้เฒ่าผู้แก่หลายท่าน อาจจะต้องนั่งกุมขมับกับรูปแบบประเพณีที่เปลี่ยนแปลงไปในปัจจุบัน ทั้งการแต่งกาย รูปแบบอาหาร รวมถึงการจุดประทัด บางครั้งทำให้ผู้ที่มาพบเห็นอาจจะไม่เข้าใจถึงเจตนารมณ์ที่แท้จริงของประเพณีที่ดีงาม แต่นั่นก็อาจเป็นการปรับตัวเพื่อความอยู่รอดของประเพณีวัฒนธรรมก็เป็นได

แล้วใครล่ะ..ที่จะมีข้อมูลและให้คำตอบที่เป็นต้นฉบับ ก็คงจะต้องเป็นสภาวัฒนธรรมจังหวัด การสาวใยประเพณีถือศีลกินผักก็เริ่มขึ้น

การร่วมวงสนทนากับ อาจารย์ไชยยุทธ ปิ่นประดับ และอาจารย์บัญญัติ จริยะเลอพงษ์ ซึ่งเป็นผู้มีความรู้ทางด้านประเพณี วัฒนธรรมจะเรียกปราชญ์ชาวบ้านก็ว่าได้ จึงได้ทราบว่าประเพณีถือศีลกินผัก (เจี๊ยะฉ่าย) ของจังหวัดภูเก็ตนั่นเริ่มครั้งแรกที่อำเภอกะทู้ในปี พ.ศ.2368 พระยาถลาง (เจิม) ได้ย้ายเมืองถลางมาตั้งที่บ้านเก็ตโฮ่ซึ่งอุดมไปด้วยแร่ดีบุก แต่บริเวณดังกล่าวเป็นป่าทึบมีไข้ป่าชุกชุม เมื่อคณะงิ้ว (ปั่วฮี่) จากเมืองจีนมาเปิดการแสดงและเกิดล้มเจ็บลง

การถือศีลกินผักก็เป็นการดูแลรักษาตนเองให้อยู่ในศีลธรรมทั้งทางกายและทางใจ การงดรับประทานเนื้อสัตว์และไขมันต่างๆ ก็เป็นการชำระสารตกค้างในร่างกาย การแต่งชุดชาวเพื่อแสดงให้เห็นว่าผู้นั้นกำลังถือศีลจะเป็นเครื่องเตือนใจให้ตนเองไม่เขวไปในสิ่งยั่วยุ อีกทั้งผู้อื่นก็ได้ทราบด้วยว่าผู้นั้นกำลังปฏิบัติธรรมถือศีลกินผัก ไม่ควรจะชักนำไปในที่อโคจรหรือทางที่ไม่เหมาะสม ในปัจจุบันจังหวัดภูเก็ตได้กลายเป็นเมืองนานาชาติ เมืองแห่งการท่องเที่ยว มีผู้คนมากมาย หลากหลายภาษา หลายวัฒนธรรม ประเพณีอันดีงามอย่างเช่น ประเพณีถือศีลกินผักก็ถูกหยิบยกให้เป็นส่วนหนึ่งของการส่งเสริมการท่องเที่ยวการท่องเที่ยวเชิงอนุรักษ์ หรือการท่องเที่ยวเชิงวัฒนธรรม ล้วนเป็นสิ่งที่ดี แต่ความพอดีและความลงตัวของการท่องเที่ยวกับวัฒนธรรมอยู่ตรงไหน

อันจะเห็นได้จากการเข้ามามีส่วนร่วมในการสนับสนุนประเพณีถือศีลกินผักในรูปแบบต่างๆ เช่น เสื้อผ้า เครื่องแต่งกายที่เปลี่ยนแปลงไป ป้ายโฆษณา หรือแม้กระทั่งรูปแบบอาหารที่ปรับเปลี่ยนตามกระแส ผู้เขียนมีเรื่องเล่าที่แสดงถึงรูปแบบอาหารในพิธีถือศีลกินผักคือ มีคนกลุ่มหนึ่งได้นำขนมที่ทำมาจากแป้งเป็นผล ลูกท้อและรูปปลา วางบนโต๊ะบูชาหน้ายกอ๋องส่งเต่ (พระอิศวร) ครั้นวันรุ่งขึ้นเทพเจ้าส่ามไถ้จือประทับทรงตรวจตราตามหน้าที่เพื่อความเป็นระเบียบเรียบร้อย ท่านเข้าไปหยิบขนมที่ทำเป็นรูปปลาออกส่วนขนมลูกท้อนั้นยังคงไว้เช่นเดิม

จะเห็นได้ว่าขนมที่ทำเป้นรูปปลาถึงแม้จะทำจากแป้งก็ตามก็ไม่สามารถนำมาใช้ในประเพณีกินผักได้ เพราะผู้ร่วมประเพณีกินผักต้องปฏิบัติตนอย่างเคร่งครัดทั้งกายและใจ หากจะวิเคราะห์กันไปแล้ว การสืบสานประเพณีต่างๆ นั้น ควรจะต้องเข้าใจถึงหลักการเหตุผลที่มาที่ไป

การปฏิบัติที่นำมาเฉพาะรูปแบบ โดยไม่เข้าถึงเนื้อหาสาระที่แท้จริง อาจจะไม่เข้าถึงแก่นแท้ของวัฒนธรรม การที่เราเห็นม้าทรงมีการเสียบหรือแทงตามร่างกาย เหตุผลหนึ่ง ม้าทรงเหล่านั้นกำลังรับเคราะห์แทนพวกเราโดยการทรมานตนเอง เพื่อมิให้เคราะห์กรรมต่างๆ ต้องตกมายังลูกหลาน ไม่ใช่เป็นเพียงแค่การแสดงอิทธิปาฏิหาริย์ ซึ่งในอดีตการนำเอาอาวุธหรือเหล็กมาเสียบแทงตามร่างกายจะเป็นเพียงเหล็กอันเล็กๆ เท่านั้นเอง

พิธีกรรม คือการแสดงออกถึงความเชื่อเหล่านี้ตั้งแต่เกิดมาจนถึงตาย มีพิธีกรรมเกี่ยวกับชีวิต พิธีกรรมฤดูกาล หรือวันสำคัญของศาสนา ประเพณีที่ได้กำหนดและได้กระทำสืบต่อกันมา

พิธีกรรมเหล่านี้นอกจากจะให้ความหมายเกี่ยวกับชีวิตแล้ว ยังเป็นการกระชับความเชื่อความสัมพันธ์ระหว่างมนุษย์กับสิ่งศักดิ์สิทธิ์ ระหว่างมนุษย์กับมนุษย์ด้วยกัน ประเพณี เกิดขึ้นได้จากความเชื่อในสิ่งที่มีอำนาจเหนือมนุษย์ ฉะนั้น ประเพณี คือ ความประพฤติของคนส่วนรวมที่ถือกันมาเป็นธรรมเนียมและสืบต่อกันมา จึงทำให้ประเพณีเดิมคงอยู่ต่อไปได้โดยคนในสังคมผู้เป็นเจ้าของประเพณี แต่ถ้าหากจะมีการเปลี่ยนแปลงไปมากหรือน้อยก็แล้วแต่ความเป็นไปของประวัติศาสตร์

ประเพณีถือศีลกินผักเป็นการเฉลี่ยสุขของคนรวยกับคนจน เป็นการสร้างความสัมพันธ์อันดีของคนในสังคม การจะอนุรักษ์ประเพณีและวัฒนธรรมใด จะต้องศึกษาให้เข้าถึงเนื้อแท้สาระของประเพณีนั้น เพราะวัฒนธรรมที่บริสุทธิ์ (virgin culture) คือเครื่องบ่งชี้ถึงวิถีชีวิตความเป็นอยู่ของมวลมนุษยชาตินั่นเอง

เรื่อง / ภาพ : นายมอร์แกน